«عاق والدین» را همه شنیده‌ایم: فرزندی که پدر و مادر را بیازارد، گرفتار گناهی بزرگ شده است. اما روی دیگر این سکه کمتر گفته می‌شود. در روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام، عاق والدین نسبت به فرزند هم مطرح است. در این مقاله با احادیث «الکافی» و شرح علامه مجلسی رحمه‌الله می‌بینیم پدر و مادر چه وظایفی دارند تا فرزندشان از آنان ناراضی نباشد.
پاسخ کوتاه: بله. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده‌اند همان‌طور که فرزند باید مراعات کند که عاقِ پدر و مادر نشود، پدر و مادر هم باید مراعات کنند که عاقِ فرزندشان نشوند. راهش در روایات روشن است: یاری فرزند در نیکی، پذیرفتن توان او، پرهیز از درشتی، احترام، وفای به وعده، محبت و صبر.
عاق والدین نسبت به فرزند؛ عقوق دوطرفه است
حقِ نیکی میان پدر و مادر و فرزند، یک‌طرفه نیست. «عقوق» یعنی آزردن و بریدن از کسی که حق نیکی بر گردن آدمی دارد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده‌اند:
يَلْزَمُ الْوَالِدَيْنِ مِنَ الْعُقُوقِ لِوَلَدِهِمَا مَا يَلْزَمُ الْوَلَدَ لَهُمَا مِنْ عُقُوقِهِمَا
«لازم است که والدین نسبت به فرزند خود [مراعات کنند که] عاق نشوند؛ در همان مسائلی که لازم است فرزند نسبت به ایشان [مراعات کند که] عاق آن دو نشود.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۸، ح ۵)
معمولاً فقط فرزند را موظف می‌دانیم که مراقب باشد عاقِ پدر و مادر نشود. اما طبق این حدیث، پدر و مادر هم در برابر فرزند همین وظیفه را دارند.
پیامد عقوق تا کجاست؟
عقوق در روایات، گناهی است که آدمی را تا مرز کفر پیش می‌برد. امام صادق علیه‌السلام، پس از بیان شیوهٔ یاری فرزند در نیکی (که در بخش بعد می‌آید)، فرموده‌اند:
فَلَيْسَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ أَنْ يَصِيرَ فِي حَدٍّ مِنْ حُدُودِ الْكُفْرِ إِلَّا أَنْ يَدْخُلَ فِي عُقُوقٍ أَوْ قَطِيعَةِ رَحِمٍ… وَ لَا يَجِدُ رِيحَ الْجَنَّةِ عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ…
«پس میان او و قرار گرفتن در مرزی از مرزهای کفر، فاصله‌ای نیست جز اینکه به عقوق یا قطع رحم بیفتد… [و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند:] بوی بهشت از مسافت دو هزار سال راه به مشام می‌رسد؛ اما عاق و بُرندهٔ پیوند خویشاوندی، آن را نمی‌یابند.» (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۶)
مرجع ضمیر «او» در عبارت اول به‌صراحت روشن نیست. اما کنار هم گذاشتن این حدیث و حدیث پیشین نشان می‌دهد که عقوق، از هر طرف که باشد، خطری جدی است.
کودک بی‌دفاع‌ترین عضو خانه است و خداوند برای ستم به او خشمی ویژه دارد. ابوالحسن [امام کاظم] علیه‌السلام فرموده‌اند:
إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَيْسَ يَغْضَبُ لِشَيْ‌ءٍ كَغَضَبِهِ لِلنِّسَاءِ وَ الصِّبْيَانِ
«خدای عزّوجلّ برای هیچ چیز، مثل [ظلم به] زنان و کودکان خشم نمی‌گیرد.» (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۸)
در متن حدیث فقط «أبو الحسن» آمده است. راوی آن، کُلَیب بن معاویهٔ صیداوی، از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهماالسلام است و طبقه‌اش به امام رضا علیه‌السلام نمی‌رسد. از این رو مقصود به احتمال قوی امام کاظم علیه‌السلام است (معجم رجال الحدیث، ج ۱۵، ص ۱۲۴ تا ۱۲۸).
یاری فرزند در نیکی؛ چهار دستور امام صادق علیه‌السلام
نیکیِ فرزند فقط وظیفهٔ او نیست؛ پدر و مادر هم باید زمینهٔ آن را فراهم کنند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده‌اند:
رَحِمَ اللَّهُ وَالِدَيْنِ أَعَانَا وَلَدَهُمَا عَلَى بِرِّهِمَا
«خدا رحمت کند پدر و مادری را که فرزندشان را در نیکی کردن به خود یاری کنند.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۸، ح ۳)
اما این یاری چگونه است؟ از امام صادق علیه‌السلام پرسیده شد: چگونه فرزندمان را در نیکی کردن یاری کنیم؟ فرمودند:
يَقْبَلُ مَيْسُورَهُ وَ يَتَجَاوَزُ عَنْ مَعْسُورِهِ وَ لَا يُرْهِقُهُ وَ لَا يَخْرَقُ بِهِ
«آنچه از او برمی‌آید را بپذیرد و از آنچه برایش دشوار است بگذرد؛ بر او فشار نیاورد و به او درشتی نکند.» (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۶)
| تعبیر حدیث | معنا | شرح علامه مجلسی رحمه‌الله |
|---|---|---|
| يَقْبَلُ مَيْسُورَهُ | توانش را بپذیرد | — |
| يَتَجَاوَزُ عَنْ مَعْسُورِهِ | از آنچه برایش دشوار است بگذرد | — |
| لَا يُرْهِقُهُ | بر او فشار نیاورد | با او تندی و ستم نکند، یا بیش از طاقتش بر او بار نکند |
| لَا يَخْرَقُ بِهِ | به او درشتی نکند | «خُرق» ضدِ مدارا و نرمی است |
علامه مجلسی رحمه‌الله در «مرآة العقول» دربارهٔ «لا یرهقه» می‌نویسد: «أي لا يسفه عليه و لا يظلمه… أو لا يحمل عليه ما لا يطيقه». ایشان در «ملاذ الأخیار» نکتهٔ دیگری هم دارد. در متنی از «تهذیب» که شرح کرده، به‌جای «لا یرهقه» تعبیر «لا یرمقه» آمده است. مجلسی به نقل از «النهایة» معنای آن را چنین نوشته: «أن تنظر إليه شزرا نظر العداوة»؛ یعنی با نگاه دشمنی از گوشهٔ چشم به او بنگری. پس حتی نگاه تند و خصمانه به فرزند هم از مصادیق همین نهی است (مرآة العقول، ج ۲۱، ص ۸۷؛ ملاذ الأخیار، ج ۱۳، ص ۲۲۶).
انتظار هم باید به اندازهٔ سنِ کودک باشد. امام صادق علیه‌السلام فرموده‌اند:
الْغُلَامُ يَلْعَبُ سَبْعَ سِنِينَ وَ يَتَعَلَّمُ الْكِتَابَ سَبْعَ سِنِينَ وَ يَتَعَلَّمُ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ سَبْعَ سِنِينَ
«کودک هفت سال بازی می‌کند، هفت سال خواندن و نوشتن می‌آموزد و هفت سال حلال و حرام را یاد می‌گیرد.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۷، ح ۳)
بازیِ کودک در هفت سال اول، دورهٔ طبیعی رشد اوست. سخت‌گیری بیجا در این سال‌ها همان «بار کردن بیش از طاقت» است.
پنج وظیفهٔ دیگر پدر و مادر در برابر فرزند
احترام، وفا، محبت، همراهی و صبر، پنج حقِ دیگر فرزند در روایات «الکافی» است.
۱. به او احترام بگذارید
مردی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پرسید: حق فرزندم بر من چیست؟ فرمودند:
تُحْسِنُ اسْمَهُ وَ أَدَبَهُ وَ ضَعْهُ مَوْضِعاً حَسَناً
«نام و تربیتش را نیکو گردان و او را در جایگاهی نیکو قرار بده.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۸، ح ۱)
علامه مجلسی رحمه‌الله در معنای «جایگاه نیکو» می‌نویسد: «لعل المراد المكاسب… أو في التزويج، أو المراد احترامه و إكرامه»؛ یعنی شاید مراد کسب‌وکار باشد، یا ازدواج [او]، یا احترام و گرامی داشتن او (ملاذ الأخیار، ج ۱۳، ص ۲۲۲).
سَکونی نزد امام صادق علیه‌السلام از به دنیا آمدن دخترش اندوهگین بود. امام او را دلداری دادند که روزیِ این دختر بر خداست و چیزی از عمر و روزیِ پدر کم نمی‌کند. وقتی شنیدند نامش را فاطمه گذاشته، فرمودند:
أَمَّا إِذَا سَمَّيْتَهَا فَاطِمَةَ فَلَا تَسُبَّهَا وَ لَا تَلْعَنْهَا وَ لَا تَضْرِبْهَا
«اما اکنون که نامش را فاطمه گذاشته‌ای، به او دشنام مده، لعنش مکن و او را مزن.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۸ و ۴۹، ح ۶)
۲. به وعده‌هایی که به او می‌دهید، وفا کنید
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده‌اند:
أَحِبُّوا الصِّبْيَانَ وَ ارْحَمُوهُمْ وَ إِذَا وَعَدْتُمُوهُمْ شَيْئاً فَفُوا لَهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَدْرُونَ إِلَّا أَنَّكُمْ تَرْزُقُونَهُمْ
«کودکان را دوست بدارید و به آنان مهربانی کنید و هرگاه چیزی به آنان وعده دادید، به آن وفا کنید؛ چراکه آنان جز این نمی‌دانند که شما روزی‌شان می‌دهید.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۹، ح ۳)
همین دلیل در حدیث امام کاظم علیه‌السلام هم آمده است: «چراکه آنان شما را روزی‌دهندهٔ خود می‌پندارند» (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۸). کودک پدر و مادر را تکیه‌گاه همه‌چیزِ خود می‌بیند؛ وعدهٔ شکسته، اعتماد او را می‌شکند.
۳. دوستش بدارید، ببوسید و شادش کنید
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده‌اند:
مَنْ قَبَّلَ وَلَدَهُ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ حَسَنَةً وَ مَنْ فَرَّحَهُ فَرَّحَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
«کسی که فرزندش را ببوسد، خدای عزّوجلّ برایش حسنه‌ای می‌نویسد؛ و کسی که او را شاد کند، خدا روز قیامت شادش می‌کند.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۹، ح ۱)
امام صادق علیه‌السلام هم فرموده‌اند: «إِنَّ اللَّهَ لَيَرْحَمُ الْعَبْدَ لِشِدَّةِ حُبِّهِ لِوَلَدِهِ»؛ یعنی خداوند بنده را به خاطر شدت محبتش به فرزندش رحمت می‌کند (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۵).
در برابر، بی‌مهری سخت نکوهش شده است. مردی به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله گفت هرگز کودکی را نبوسیده است. وقتی رفت، فرمودند:
هَذَا رَجُلٌ عِنْدِي أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ
«این مرد به نظر من از اهل دوزخ است.» (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۷)
۴. با او کودکی کنید
امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده‌اند:
مَنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ صَبَا
«هر کس فرزندی دارد، [با او] کودکی کند.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۹ و ۵۰، ح ۴)
علامه مجلسی رحمه‌الله می‌نویسد: «أي ينبغي أن يكلف نفسه المعاشرة مع الصبيان»؛ یعنی سزاوار است خود را به هم‌نشینی و معاشرت با کودکان وادار کند (مرآة العقول، ج ۲۱، ص ۸۶). تعبیر «خود را وادار کند» نشان می‌دهد این کار برای بزرگ‌ترها آسان نیست و تمرین می‌خواهد.
۵. بر سختی‌های فرزند صبر کنید
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نماز ظهر را با مردم خواندند و دو رکعت آخر را کوتاه کردند. وقتی علتش را پرسیدند، فرمودند:
أَمَا سَمِعْتُمْ صُرَاخَ الصَّبِيِّ
«مگر صدای گریهٔ کودک را نشنیدید؟» (الکافی، ج ۶، ص ۴۸، ح ۴)
علامه مجلسی رحمه‌الله از این حدیث نتیجه می‌گیرد که مستحب است امام جماعت، وقتی از نیاز و گرفتاری نمازگزاران آگاه شد، نماز را سبک بخواند (مرآة العقول، ج ۲۱، ص ۸۴).
یونس بن یعقوب یک بار نزد امام صادق علیه‌السلام آمد و از اینکه کودکش تمام شب او را بیدار نگه داشته، ناله می‌کرد. امام از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل کردند که جبرئیل دربارهٔ گریهٔ کودکان شیعه گفت:
إِذَا بَكَى أَحَدُهُمْ فَبُكَاؤُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ إِلَى أَنْ يَأْتِيَ عَلَيْهِ سَبْعُ سِنِينَ فَإِذَا جَازَ السَّبْعَ فَبُكَاؤُهُ اسْتِغْفَارٌ لِوَالِدَيْهِ…
«هرگاه [کودکِ] یکی از آنان گریه کند، گریه‌اش تا هفت‌سالگی "لا إله إلا الله" است؛ و چون از هفت سال گذشت، گریه‌اش استغفار برای پدر و مادرش است…» (الکافی، ج ۶، ص ۵۲ و ۵۳، ح ۵)
امیرالمؤمنین علیه‌السلام هم دربارهٔ بیماریِ کودک فرموده‌اند: «كَفَّارَةٌ لِوَالِدَيْهِ»؛ یعنی کفارهٔ [گناهان] پدر و مادر اوست (الکافی، ج ۶، ص ۵۲، ح ۱).
حتی خطای فرزند هم با صبر جواب داده می‌شود. داوود بن زُربی از پسرش نزد ابوالحسن علیه‌السلام شکایت کرد که مالی از او را تباه کرده است. امام فرمودند:
اسْتَصْلِحْهُ فَمَا مِائَةُ أَلْفٍ فِيمَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكَ
«در اصلاح او بکوش؛ صد هزار [درهم] در برابر نعمتی که خدا به تو داده چیزی نیست.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۸، ح ۲)
علامه مجلسی رحمه‌الله توضیح می‌دهد که این مقدار دینار و درهم، هرچند تباه شده باشد، در کنار نعمت خدا [یعنی خودِ فرزند] اندک است (مرآة العقول، ج ۲۱، ص ۸۴).
«برّ ولد» همان «برّ والدین» است
در نگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام، نیکی به فرزند در ردیف نیکی به پدر و مادر است. مردی از انصار از امام صادق علیه‌السلام پرسید: به چه کسی نیکی کنم؟ فرمودند: به پدر و مادرت. گفت: از دنیا رفته‌اند. فرمودند:
بَرَّ وَلَدَكَ
«به فرزندت نیکی کن.» (الکافی، ج ۶، ص ۴۹، ح ۲)
علامه مجلسی رحمه‌الله ذیل این حدیث از «القاموس» نقل می‌کند: «البر ضد العقوق»؛ یعنی «برّ» متضاد «عقوق» است (ملاذ الأخیار، ج ۱۳، ص ۲۲۵). پس کوتاهی در نیکی به فرزند، همان عقوقی است که حدیث نخست از آن پرهیز داد.
فرزند امانتی است که پدر و مادر با آن آزموده می‌شوند. امام صادق علیه‌السلام فرموده‌اند: «الْوَلَدُ فِتْنَةٌ» (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۹). علامه مجلسی رحمه‌الله آن را به آزمودن مردم با محبت فرزندان معنا کرده و به این آیه استشهاد کرده است (مرآة العقول، ج ۲۱، ص ۸۸):
﴿وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ﴾ (انفال، ۲۸)
پرسش‌های رایج
آیا پدر و مادر هم ممکن است عاقِ فرزند شوند؟
بله. طبق حدیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در الکافی، همان‌طور که فرزند باید مراعات کند که عاقِ پدر و مادر نشود، پدر و مادر هم باید مراعات کنند که عاقِ فرزندشان نشوند (الکافی، ج ۶، ص ۴۸، ح ۵).
چگونه فرزند را در نیکی به خود یاری کنیم؟
امام صادق علیه‌السلام چهار راه فرموده‌اند: توانش را بپذیرید، از آنچه برایش دشوار است بگذرید، بر او فشار نیاورید و با او درشتی نکنید (الکافی، ج ۶، ص ۵۰، ح ۶).
آیا بوسیدن فرزند ثواب دارد؟
بله. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرموده‌اند هر کس فرزندش را ببوسد، خداوند برایش حسنه‌ای می‌نویسد و هر کس او را شاد کند، خدا روز قیامت شادش می‌کند (الکافی، ج ۶، ص ۴۹، ح ۱).
جمع‌بندی
پدر و مادر هم باید مراعات کنند که عاقِ فرزندشان نشوند. روایات «الکافی» راه این مراعات را چنین نشان می‌دهند:
- فرزند را در نیکی به خود یاری دهید.
- توانایی‌اش را بپذیرید و با او درشتی نکنید؛ حتی با نگاه.
- به او احترام بگذارید و به وعده‌هایی که به او می‌دهید، وفا کنید.
- دوستش بدارید، ببوسید، شادش کنید و با او کودکی کنید.
- بر سختی‌ها و خطاهایش صبر کنید و در اصلاحش بکوشید.
اگر دربارهٔ این روایات پرسشی دارید، می‌توانید آن را در بخش پرسش و پاسخ مطرح کنید.
منابع
- الکافی، شیخ کلینی، دار الکتب الإسلامیة، ج ۶، ص ۴۷ تا ۵۳ (باب تأدیب الولد، باب حقّ الأولاد، باب برّ الأولاد، باب النوادر).
- مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، علامه مجلسی، ج ۲۱، ص ۸۴ تا ۸۸.
- ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، علامه مجلسی، ج ۱۳، ص ۲۲۲ تا ۲۲۶.
- معجم رجال الحدیث، سید ابوالقاسم خویی، ج ۱۵، ص ۱۲۴ تا ۱۲۸، شمارهٔ ۹۷۷۴.
- قرآن کریم، سورهٔ انفال، آیهٔ ۲۸.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است.
برای ثبت نظر وارد شوید.